Hiểu Việt Nam tức là hiểu cả những nhược điểm của nó

11/04/2018 16:12

(kbchn) - Muốn có một giải pháp toàn diện cho Việt Nam phải hiểu nó. Hiểu Việt Nam không chỉ là hiểu những vinh quang, những thành tựu mà quan trọng hơn là hiểu cả những nhược điểm của nó để tìm cách khắc phục. Đó là những quan điểm cơ bản của Nguyễn Trần Bạt về cách hiểu Việt Nam.

Nguyễn Trần Bạt cho rằng, một dân tộc lành mạnh là dân tộc biết chế giễu những thói hư tật xấu của mình.

Chúng ta thiếu khách quan trong tình cảm

Nhà báo Phan Thế Hải trao đổi với ông Nguyễn Trần Bạt

PTH: Trong một bài báo của mình, ông có một ý rất hay khi nói về vấn đề kinh doanh. Theo đó, để thành công cần phải có ba yếu tố, thứ nhất là có khát vọng yêu nước để có nội lực, thứ hai là yêu con người để sử dụng con người và phát huy năng lực con người, thứ ba là hiểu về Việt Nam. Nếu nói vắn tắt về vấn đề "hiểu về Việt Nam", ông sẽ nói như thế nào?

NTB: Hiểu Việt Nam tức là hiểu cả những nhược điểm của nó. Chúng ta thường nhầm lẫn giữa hiểu Việt Nam và yêu Việt Nam, chúng ta nhầm lẫn giữa yêu Việt Nam với yêu những ưu điểm của Việt Nam. Tóm lại là chúng ta luôn luôn siêu hình, chúng ta thiếu khách quan trong tình cảm của mình. Một dân tộc mà các thành viên của nó thiếu khách quan trong tình cảm thì dân tộc ấy khiếm khuyết về tinh thần. Một dân tộc lành mạnh là dân tộc biết chế giễu những thói xấu của mình. Một dân tộc không có năng lực để chế giễu các thói xấu của mình là một dân tộc không biết tự phê bình, một dân tộc không biết tự phê bình thì dân tộc ấy sẽ thoái hóa. Chúng ta có thể sẽ trở thành dân tộc thoái hóa nếu không sớm thức tỉnh về những thiếu sót này.

Chúng ta phải tự phê phán mình. Hiện nay, nhà văn Vương Trí Nhàn đang sưu tập tất cả những thói xấu của người Việt. Tôi rất kính trọng những người như thế. Tôi luôn nói với anh em trong công ty, kể cả bản thân tôi cũng gương mẫu, là phải biết kiểm điểm mình hàng ngày, phải biết chế giễu những thói xấu của mình. Tôi luôn kiểm điểm mình cho nên tôi giữ được sự cân bằng. Một con người mà không biết tự kiểm điểm mình thì không tạo ra được sự cân bằng, không giữ được sự cân bằng của mình. Một người không cân bằng là một người không thể sáng suốt được. Tôi nghĩ rằng hiểu về người Việt, hiểu về Việt Nam là phải hiểu như thế, phải hiểu tất cả các ưu điểm, các nhược điểm của mình.

Ví dụ, chúng ta nói rằng người Việt Nam là một dân tộc hiếu học, nhưng tôi không nghĩ như thế. Chúng ta là một dân tộc hiếu bằng cấp chứ không phải hiếu học. Tất cả những người có bằng cấp, đỗ đạt rồi chẳng mấy ai học tiếp cả. Thử tìm hiểu xem trong các giáo sư, các tiến sĩ của chúng ta có bao nhiêu người có công trình khoa học thực sự sau khi làm xong luận án? Thử nghĩ xem, có bao nhiêu phát minh, thành tựu khoa học của người Việt trong các sản phẩm của Việt Nam? Không có bao nhiêu.

Khi tôi xuất hiện trên một chương trình truyền hình, người ta đưa lên một ông nông dân làm máy thái hành để làm đối chứng với tôi, tôi thấy rất đau khổ. Các nhà khoa học của chúng ta đâu hết rồi? Phải chăng các nhà khoa học của chúng ta xấu hổ nếu nghĩ ra cái máy thái hành. Có lẽ các nhà khoa học của chúng ta mơ tưởng nhiều hơn đến việc chế tạo bom nguyên tử, chế tạo tàu vũ trụ và họ không đủ tình yêu đối với nhân dân để chế tạo ra cái máy thái hành. Khi nào giới trí thức của chúng ta yêu nhân dân của mình thì chúng ta sẽ thấy rằng một cái máy xúc rác là cần thiết và là vinh quang nếu sáng tạo ra nó, vì nó làm cho đời sống của nhân dân đỡ lam lũ hơn. Khi không yêu con người, không yêu nhân dân của mình thì đến một viện sĩ cũng chẳng nghĩ ra cái gì.

Tôi cho rằng đó là biểu hiện của việc giới trí thức của chúng ta xã rời nhân dân. Đã đến lúc chúng ta phải điều chỉnh cả cách nói về nhân dân của mình, chúng ta phải hết sức thận trọng khi dùng chữ "Dân". Nhiều nhà chính trị của chúng ta dùng chữ “Dân” mà quyên mất rằng "Quan" và "Dân" là cách mà xã hội phong kiến nhìn nhận về thân phận con người. Gọi là "Dân" thì có nghĩa là không có con người trong đó. Cho nên, cần phải gọi đầy đủ là “Nhân dân” vì như thế mới là tôn trọng con người.

Sáu bài toán cơ bản để giải quyết vấn đề Việt Nam

PTH: Những điều ông vừa nói là một cách hiểu về Việt Nam, nhưng mới chỉ là ở lĩnh vực con người thôi. Trong các lĩnh vực khác, chẳng hạn như kinh tế thì sao?

NTB: Trong quyển sách "Suy tưởng" tôi có nói 6 bài toán cơ bản để giải quyết vấn đề Việt Nam của một nhân tài chính trị. Có thể tóm tắt 6 bài toán đó là: (1) Định vị Việt Nam trong tiến trình phát triển của thế giới; (2) Xây dựng hệ tư tưởng kinh tế Việt Nam; (3) Xây dựng hệ tư tưởng quân sự Việt Nam; (4) Xây dựng chương trình phát triển kinh tế, chính trị và văn hóa bên cạnh Trung Quốc; (5) Xây dựng tầng lớp thượng lưu và đội ngũ tri thức Việt Nam; (6) Thừa nhận tự do, dân chủ là khuynh hướng chính trị chủ đạo của thời đại toàn cầu hoá

Về lĩnh vực kinh tế, tôi xin đựơc nhắc lại một vài ý đã nêu trong cuốn sách. Trước hết, phải nhận thức về tài nguyên Việt Nam. Cần phải có một thái độ khách quan và dũng cảm khi đánh giá về những ưu thế của Việt Nam để chấm dứt tình trạng ngộ nhận về những ưu thế không tồn tại hoặc những ưu thế không còn giá trị trong đời sống hiện đại. Gần đây, khi xây dựng chiến lược phát triển thành cường quốc, Trung Quốc đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc khai thác tài nguyên biển. Biển trong nhãn quan người Trung Quốc không chỉ là một thứ tài nguyên kinh tế mà còn là một thứ tài nguyên chính trị và tài nguyên quân sự. Khi nhận thức về tài nguyên Việt Nam, chúng ta cũng nên có một cách tiếp cận như vậy để có thể khai thác một cách hiệu quả những ưu thế của mình.

Thứ hai là phải nhận thức về những điều kiện địa chính trị, địa kinh tế, địa quân sự của Việt Nam. Xét về mặt vị trí địa lý, Việt Nam là một quốc gia mặt tiền. Tuy nhiên, trong khi nền kinh tế hàng hải, nền kinh tế viễn dương của nhân loại đã hình thành từ rất lâu, đã tạo ra đế quốc Tây Ban Nha, đế quốc Anh, đế quốc Pháp, đã tạo ra người Hà Lan và một hệ thống thuộc địa rộng lớn thì Việt Nam vẫn chưa tham gia vào nền kinh tế hàng hải, vẫn chưa có hải quân, vẫn chưa có chiến thuyền. Việt Nam là một dân tộc mở cửa gần như muộn nhất ở khu vực Đông Nam Á và không có năng lực viễn chinh. Chính điều đó đã khiến Việt Nam, trong một khoảng thời gian rất dài, trở thành một bộ phận biệt lập trong các tiến trình quốc tế. Khi bàn về các yếu tố địa kinh tế, địa chính trị và địa quân sự của Việt Nam, chúng ta buộc phải phân tích Trung Quốc như một trong những biến số quan trọng nhất.

Hãy chia nhỏ những đòi hỏi lớn

PTH: Ông Lê Khả Phiêu nhận định rằng tham nhũng là do 2 nguyên nhân: nguyên nhân thứ nhất là do cơ chế, nguyên nhân thứ hai là do con người. Nhưng người Việt Nam nếu sang làm việc trong bộ máy chính quyền Mỹ hay các nước châu Âu có tham nhũng được không? Sang Singapore có tham nhũng được không? Chắc chắn là không. Nếu có thì cũng rất khó. Vậy phải chăng để giải quyết vấn đề tham nhũng, con người không phải là yếu tố chính yếu lắm mà vấn đề chính là cơ chế? Phải chăng do xã hội ta không phải là xã hội dân sự?

NTB: Việc chống tham nhũng cần đến nhà nước pháp quyền chứ không phải xã hội dân sự. Đấy lại là khái niệm khác. Nhà nước pháp quyền là một nhà nước mà ở đó không ai được đứng trên pháp luật cả. Tất cả mọi người đều đứng dưới pháp luật, tổng thống cũng phải được kiểm soát bởi pháp luật. Chúng ta chưa có nhà nước ấy. Nhà nước của chúng ta có xử lý nội bộ, tức là có những người đứng ngoài pháp luật. Cho nên các tạp chí, các báo viết cũng như báo điện tử… đừng đòi hỏi đa nguyên, những thứ ấy chỉ chọc tức những nhà chính trị đang cầm quyền thôi. Nhưng nếu chúng ta đòi hỏi xã hội dân sự thì đấy lại là một quyền rất chính đáng. Đòi hỏi không có xử lý nội bộ đối với tất cả những kẻ phạm tội là đòi hỏi rất chính đáng. Chúng ta đừng đao to búa lớn, đừng gạch chân dưới những đòi hỏi của chúng ta. Chúng ta hãy đòi hỏi một cách từ tốn tất cả những gì cần cho đời sống con người. Chúng ta đòi hỏi không được có những đội vệ sĩ riêng rầm rầm, rộ rộ như kiểu Nguyễn Mậu Thôn. Chúng ta đòi hỏi nhà nước phải là chỗ dựa duy nhất để bảo vệ an ninh của con người. Một trong những nhược điểm của báo chí của chúng ta là cứ đòi, cứ làm to tất cả những thứ thực ra rất khiêm tốn, rất gần gũi với con người. Hãy chia nhỏ tất cả những đòi hỏi lớn.

Năm 1988, tôi hợp tác với ngân hàng Mỹ Citibank, giúp họ xây dựng chiến lược tiếp cận thị trường Việt Nam. Trước đó họ làm với Bộ Ngoại giao. Không biết ai chỉ cho họ làm những chiến lược ghê gớm lắm nhưng đi đâu cũng bị từ chối. Giám đốc dự án và là Phó chủ tịch ngân hàng ấy, gặp tôi ngẫu nhiên, ông ta hỏi tôi có làm được cho ông ta việc đó không, tôi bảo có. Chúng tôi giúp họ làm một chiến lược tiếp cận thị trường Việt Nam với nguyên lý, đừng làm cho mình lớn như con hổ, mà hãy làm cho mình thành 1000 con mèo dễ thương. Và họ chứng minh rằng mặc dù Citibank có mặt trên toàn thế giới, nhưng không ở đâu Citibank có quá 2% lượng tiền tệ của mình trên thị trường của nước sở tại, tức là nó có mặt trên khắp thế giới nhưng không lấn át ai cả.

Đấy chính là nguyên lý mà tôi mách bảo họ. Dự án ấy sau đó được Chính phủ chấp nhận ngay. Chúng ta cũng vậy, chúng ta xây dựng nền dân chủ không phải bằng những khẩu hiệu, những đòi hỏi to tát. Chúng ta xây dựng nền dân chủ bằng việc xây dựng các quyền nhỏ nhoi liên quan đến thân phận con người trước. Và chúng ta thấy rằng tất cả những thứ nhỏ nhoi khiêm nhường ấy không chỉ chúng ta cần, mà con cái những nhà chính trị đang cầm quyền cũng cần. Họ thấy sự gần gũi của những đòi hỏi của chúng ta so với những đòi hỏi của con cái họ, và họ không thấy nguy cơ chính trị nào trong những đòi hỏi của chúng ta cả. Hay nói cách khác, có được sự cảm thông chính trị rất con người giữa chúng ta và họ, đấy chính là mục tiêu và là phương thức tối ưu của hoạt động báo chí.

Phan Thế Hải (thực hiện)

(0) Bình luận

Bài viết chưa có bình luận nào.

lên đầu trang