Nguồn gốc quyền lực và xã hội dân sự

17/04/2018 08:40

(kbchn) - Quyền lực được hình thành và sử dụng thế nào? Đâu là nguồn gốc của quyền lực đích thực? Thế nào là xã hội dân sự? Cách sử dụng quyền lực của nhà nước trong một xã hội dân sự. Chúng ta đang ở giai đoạn nào của xã hội dân sự? Chúng ta hãy nghe Nguyễn Trần Bạt lý giải về những vấn đề trên.

Ông cho rằng, nền kinh tế thị trường là một cánh tay, một biểu hiện của xã hội dân sự. Đã thừa nhận cánh tay thì tất yếu sẽ phải thừa nhận con người, vấn đề chỉ là sớm hay muộn mà thôi.

Doanh nhân- Học giả Nguyễn Trần Bạt

Quy luật của sự hình thành quyền lực

PTH: Ở các nước phương Tây, nền dân chủ tạo ra áp lực đủ mạnh để có những thay đổi về quyền lực. Ông Thaksin, thủ tướng Thái Lan hiện nay đang đối mặt với những cuộc biểu tình của các phe đối lập đòi ông từ chức là một ví dụ. Với sức ép như vậy, bản lĩnh chính trị của Thaksin nâng lên và bất kỳ ai muốn lật đổ Thaksin thì cũng phải chứng minh bản lĩnh vượt trội của mình. Còn ở Việt Nam thì chưa có thủ lĩnh, chưa dám có những thay đổi như vậy.

NTB: Anh đang nói đến một nguyên lý rất quan trọng là quy luật của sự hình thành quyền lực. Trong suốt thế kỷ XX, độc lập dân tộc trở thành nguồn gốc quyền lực của các tổ chức chính trị. Trong nửa đầu của thế kỷ XX, cuộc kháng chiến chống Mỹ và thống nhất đất nước trở thành quyền lực của những người lãnh đạo. Khi chúng ta hoàn thành những việc đó rồi, chúng ta có rất ít thành công giống như thời kỳ chiến tranh, cho nên quyền lực của nhà nước rất khó thể hiện. Có thời kỳ chúng ta cũng làm, cũng cải tạo tư sản, cải cách ruộng đất... Tất nhiên bây giờ có thể mạnh dạn nói rằng những cái đó là sai, nhưng dù nó có sai đi chăng nữa thì nó cũng thể hiện quyền lực của nhà nước.

Còn bây giờ nhiều khi chúng ta không dám làm gì cả, bởi vì nhà nước không thể hiện quyền lực một cách thực sự. Tôi lấy ví dụ, việc Thứ trưởng Nguyễn Việt Tiến dám thách thức, đòi đối chất với Bộ trưởng của anh ta một cách công khai trước giới báo chí là một sự vô chính phủ. Không ở đâu trên thế giới mà thứ trưởng dám đòi đối chất với bộ trưởng. Chỉ nguyên một câu ấy thôi, nếu tôi là Thủ tướng, tôi sẽ bỏ tù anh ta vì vi phạm luật hành chính. Anh ta là phó của một thành viên nội các mà sao anh ta lại nói linh tinh như thế. Nếu các thành viên của nhà nước không được ràng buộc bởi bất kỳ luật gì, bất kỳ quy chế gì cả thì nhà nước đó sẽ hoạt động ra sao?

Khi tôi nói chuyện với một Thứ trưởng ngoại giao Hoa Kỳ, họ thường nói rằng những chính sách mà họ tuyên bố không phải là chính sách đối ngoại của Bộ Ngoại giao, mà là chính sách đối ngoại của Tổng thống Hợp chủng quốc Hoa Kỳ. Người ta có kỷ luật nhà nước, người ta có kỷ luật chính phủ, người ta có kỷ luật chính trị như vậy đấy. Thể hiện như ở Bộ Giao thông vận tải là không có kỷ luật chính trị, không có kỷ luật hành chính hay nói cách khác là không có kỷ luật nhà nước. Tôi gọi đó là hiện tượng mất chính quyền ở Bộ Giao thông Vận tải chứ không phải chỉ là hiện tượng tê liệt đảng bộ.

Quay trở lại vấn đề đặt ra là, quyền lực tập trung như thế nào? Quyền lực tập trung vào tính hợp pháp của các hành vi của các chương trình chính trị. Các chương trình chính trị được hình thành bằng cách nào? Được hình thành bằng sự phê chuẩn của xã hội Một khi các chương trình chính trị chủ quan không tìm thấy sự ủng hộ của xã hội một cách rõ rệt và bằng các công cụ pháp chế rõ rệt thì các nhà hành pháp không có quyền lực rõ rệt. Cho nên, tất cả mọi người đều lúng túng còn ông Bộ trưởng thì nói "tôi xin nhận kỷ luật". Tại sao các bộ trưởng không đủ dũng khí để nói rằng "tôi xin từ chức"? Tại vì các bộ trưởng không có cơ sở gì để sống một cách hợp pháp sau khi từ chức cả, bởi chúng ta không có xã hội dân sự.

Hướng tới một xã hội dân sự

PTH: Cái xã hội dân sự mà ông vừa nói phải chăng là một môi trường thông thoáng cho mọi tầng lớp đều có thể phát huy được năng lực của mình ở bất kỳ thời điểm nào?

NTB: Đúng vậy! Tôi đã nói với nhiều nhà lãnh đạo là nếu không có xã hội dân sự thì nhà chính trị sau thời kỳ hoạt động nhà nước của mình sẽ trở về đâu? Phải có chỗ để quay về chứ. Nhưng ở Việt Nam hiện tại không có một xã hội dân sự đủ hợp pháp, không có một cơ sở nào đó để tạo ra nguồn sống cho quan chức khi mãn nhiệm. Họ không có chỗ để quay về. Gerhard Shroeder sau khi thôi làm thủ tướng Đức bây giờ làm cố vấn cho Ringier AG - Tập đoàn in ấn và truyền thông Thụy Sỹ (Ringier AG từng là khách hàng của chúng tôi). Phải tạo ra một xã hội để nhà chính trị quay trở về làm người bình thường.

Nhiều nhà lãnh đạo của chúng ta không hiểu, thậm chí đến mức không ủng hộ khái niệm xã hội dân sự, cho nên con người không còn cách nào khác là bám lấy nhà nước. Bám lấy nhà nước là con đường sống duy nhất bởi vì không có xã hội dân sự, không có chỗ hạ cánh, không có chỗ quay về cho các nhà chính trị. Trong tác phẩm "Chiến tranh và hòa bình", tôi nhớ đoạn tả về công tước Nikolai Bolkonski, bố của Andrei Bolkonski, khi trở về ông ta có một trang trại, có một xưởng cơ khí, ông ta làm thợ tiện, ông ta dạy con gái làm toán giải tích.... Chúng ta làm như thế nào để có một cuộc sống như thế? Nếu chúng ta chỉ nhận lương hưu không thôi thì đó không phải là xã hội dân sự. Nhận lương hưu từ quĩ phúc lợi xã hội do Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội quản lý thì có nghĩa là chúng ta không có xã hội dân sự, đấy không phải là biểu hiện của xã hội dân sự.

Vấn đề đặt ra là những người cộng sản Việt Nam phải đưa ra một lộ trình xây dựng xã hội dân chủ của chúng ta. Cái đó làm hợp pháp hóa tất cả các lực lượng xã hội, kể cả lực lượng xã hội có chất lượng lãnh đạo quan trọng nhất là Đảng Cộng sản Việt Nam. Bởi vì nhiệm vụ dân sự của Đảng Cộng sản Việt Nam là đảm bảo chương trình chính trị được gọi là chương trình dân chủ hóa đi đến thành công. Nếu làm được như vậy thì không ai kêu ca về sự hợp pháp của quá trình cầm quyền của những người cộng sản Việt Nam nữa, bởi vì họ đang đi theo lộ trình của một quá trình rất tiến bộ, rất cần thiết đối với sự phát triển xã hội. Tôi cho rằng việc đầu tiên là những người lãnh đạo chúng ta phải đưa ra chương trình dân chủ hóa xã hội. Chúng ta phải hiểu dân chủ hóa là một việc rất khó, không phải như các ông chính trị gia salon cứ đòi thế này, thế khác. Đòi dân chủ cũng không có đâu bởi vì có cho dân chủ chúng ta cũng không biết sử dụng nó. Người Việt chưa biết cách tạo ra xã hội dân chủ. Cho nên, tổ chức và rèn luyện nền dân chủ là một công việc rất công phu mà tất cả mọi người phải tham gia vào.

Xã hội = Xã hội dân sự + Nhà nước

PTH: Ông có nói là hiện nay chúng ta chưa có xã hội dân sự và đấy cũng là cội nguồn của rất nhiều bế tắc. Theo ông, đâu là bản chất của xã hội dân sự? Điều kiện để Việt Nam trở thành xã hội dân sự là gì?

NTB: Tôn trọng các quyền cá nhân như những quyền để tổ chức cuộc sống, tôn trọng quyền tự quyết hay là quyền tự trị của các cộng đồng. Nhà nước phải điều phối các hoạt động xã hội, nhà nước không phải là người áp đặt lên trên các hoạt động xã hội. Xã hội = Xã hội dân sự + Nhà nước. Nếu không có xã hội dân sự thì Xã hội = Nhà nước. Ở chúng ta, Xã hội = Nhà nước, có nghĩa là tất cả mọi người đều hưởng lương nhà nước, không có biên chế nhà nước thì không lấy được vợ. Không ai thích gả con cho anh làm Hợp tác xã hay anh làm đồ nhựa. Nhà có 3 chàng rể, một anh phó tiến sĩ, một anh thứ trưởng và một anh lái xe. Đến ngày có giỗ thì anh thứ trưởng khệnh khạng đến, anh phó tiến sĩ thì nói những điều lảm nhảm, chỉ mỗi anh lái xe mang một con gà đến thôi. Nhưng anh lái xe vẫn phải cung kính thưa các ông em thứ trưởng và tiến sĩ, các ông em uống rượu đi, anh chỉ là thằng lái xe thôi. Đấy là nền văn hóa của chúng ta, nền văn hóa đó không có dấu hiệu dân sự nữa. Nền văn hóa mà người ta lấy tất cả những ưu thế trong hệ thống nhà nước làm thước đo của giá trị thì không còn đời sống dân sự. Như thế thì lấy đâu ra những vườn ươm, những yếu tố để làm thay đổi hệ thống hành chính. Chúng ta cứ tiếp tục lai tạo những quan chức nhà nước với nhau để tạo ra một đối tượng nhà nước thứ ba thì nhà nước sẽ trở thành thoái hóa. Vậy cái gì làm cho nhà nước không thoái hóa? Nguồn của việc phát triển các lực lượng phục vụ nhà nước là từ xã hội dân sự, nếu không lấy được từ xã hội dân sự những nguồn để thay thế các lực lượng phục vụ nhà nước thì nhà nước sẽ thoái hoá. Đầu tiên là thoái hóa về chính trị, sau đó là thoái hóa về trí tuệ và cuối cùng là thoái hóa về đạo đức. Chúng ta đang ở trong trạng thái thoái hóa về đạo đức.

PTH: Có ý kiến cho rằng nhà nước chỉ là nơi cung cấp dịch vụ công. Quan điểm của ông về vấn đề này như thế nào?

NTB: Trong quyển "Văn hóa và Con người", ở phần hai là phần "Văn hoá chính trị", tôi đã viết điều này. Đó là phải phân biệt trạng thái của nhà chính trị với địa vị của nhà chính trị và nhà chính trị hoạt động nhà nước. Ở đất nước của chúng ta, hễ là đồng chí, hễ là cán bộ thì phải là đảng viên, cán bộ luôn luôn gắn liền với đảng viên, cho nên các phát thanh viên trên đài truyền hình hay đọc là Đảng Nhà nước. Trước đây có chữ "và", nay không còn chữ "và" nữa, tức là họ thấy là thêm chữ "và" vào mất công, vì trên thực tế là nó can thiệp, nó đan xen vào nhau. Chính sự nhập nhằng như vậy mới tạo ra tình trạng tham nhũng như ở PMU18.

Chúng ta không có xã hội dân sự nên chúng ta có một lũ lưu manh đi theo để hộ tống một kẻ phạm tội. Đấy chính là trạng thái bất hợp pháp của xã hội dân sự. Xã hội dân sự là nhu cầu của đời sống, vì thế nên nó vẫn tồn tại, chỉ có điều là tồn tại bất hợp pháp. Trong sự tồn tại bất hợp pháp thì những kẻ liều lĩnh, những kẻ không coi pháp luật ra gì sẽ trở thành kẻ có sức mạnh, và khi lực lượng đen tối là những kẻ có sức mạnh trong xã hội dân sự thì chúng ta có một xã hội dân sự bất hợp pháp. 

Tôi không thích bàn đến chuyện là Đảng Cộng sản Việt Nam độc quyền hay không độc quyền lãnh đạo. Không phải tôi sợ chuyện ấy nhưng tôi không muốn tranh luận, vì đây chưa phải là thời điểm tranh luận về vấn đề này. Nhưng điều tôi sẵn sàng tranh luận là có xã hội dân sự hay không có nó, và việc này phải làm ngay lập tức chứ không phải đợi đến đại hội XI. Nếu không ủng hộ và thừa nhận một cách công khai xã hội dân sự thì việc thừa nhận nền kinh tế nhiều thành phần trở nên vô lý. Vì bản chất của nền kinh tế nhiều thành phần là một mảng hoạt động của xã hội dân sự, anh không thừa nhận có con người mà anh lại thừa nhận có cái tay của nó, điều đó có vô lý không?

Nền kinh tế nhiều thành phần là cánh tay kinh tế của xã hội dân sự, nếu không thừa nhận xã hội dân sự thì giống như thừa nhận không có người mà lại có tay kinh tế. Vậy người ta sợ cái gì? Người ta sợ rằng một cánh tay kinh tế có thể tồn tại được nhưng nếu một cơ thể tồn tại được thì ngoài cánh tay kinh tế nó sẽ có cánh tay chính trị. Tôi nghĩ rằng sớm hay muộn cũng không trốn khỏi cánh tay chính trị được, và cách tay chính trị đã tồn tại rồi, nó cướp chính quyền ở PMU 18. Hiện tượng PMU 18 là hiện tượng các lực lượng đen tối của xã hội dân sự bất hợp pháp đang cướp chính quyền ở đấy. Lý do tại sao một thứ trưởng phạm tội không được công an hộ tống mà lại được một bọn lưu manh hộ tống đến cơ quan công an? Đấy là biểu hiện của mất chính quyền.

  • Phan Thế Hải (Thực hiện)
(0) Bình luận

Bài viết chưa có bình luận nào.

lên đầu trang