Nguồn nhân lực cho hội nhập

03/05/2018 08:25

(kbchn) - Trong công cuộc hội nhập, để giành thắng lợi, trước hết chúng ta cần phải có nguồn nhân lực đủ sức cạnh tranh. Trong khi đó chất lượng nguồn nhân lực phụ thuộc phần lớn vào sự nghiệp giáo dục và đào tạo. Chúng ta hãy cũng Nguyễn Trần Bạt phân tích vấn đề này.

Bệnh của nền giáo dục hay khuyết tật của nền văn hóa Việt Nam

hai-tran-bat4.jpg

- Trong cuộc cạnh tranh toàn cầu rõ ràng rất cần những nguồn nhân lực có chất lượng, như cách nói của ông, sự phát huy nguồn nhân lực tạo nên sự phát triển của một quốc gia. Nhưng nền giáo dục Việt Nam còn rất nhiều vấn đề. Theo ông đâu là nguyên nhân sâu xa của những vấn đề ấy?

- Tôi không thích lắm thái độ của xã hội đối với vấn đề giáo dục, đó là đổ vạ toàn bộ khuyết tật của nền giáo dục Việt Nam lên đầu Bộ Giáo dục và Đào tạo. Xã hội chúng ta thích hư danh, xã hội chúng ta thích bằng cấp, đấy có phải lỗi của Bộ Giáo dục và Đào tạo đâu. Bộ Giáo dục và Đào tạo đôi khi còn hạn chế cả cái khát vọng thích bằng cấp của nhân dân bằng các chỉ tiêu đào tạo. Như vậy rõ ràng là Bộ Giáo dục và Đào tạo hạn chế tính hư danh của xã hội chứ có khuyến khích đâu. Khuyết tật của nền giáo dục Việt Nam là khuyết tật có chất lượng văn hoá của xã hội chúng ta. Hôm nay khi ngồi trên ô tô, tôi nghe đài Tiếng nói Việt Nam nói về chuyện chúng ta thích học Đại học. Chúng ta không đào tạo nghề, chúng ta không có các trường dạy nghề, chúng ta xem các trường dạy nghề như là một trạng thái nghỉ khi chúng ta không đỗ đại học thôi, khi nào đỗ đại học là chúng ta bỏ ngay việc học nghề. Đấy là khuyết tật xã hội chứ không phải là lỗi của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Có thể lỗi của hệ thống chính trị là không nhận ra khuyết tật ấy của dân tộc, nhưng tạo ra trạng thái ấy cũng không phải là lỗi của hệ thống chính trị, bởi vì trước hệ thống chính trị này dân ta vẫn thế, vẫn thích chữ nghĩa. Vợ thì còm cõi "quanh năm buôn bán ở mom sông, nuôi đủ năm con với một chồng", còn chồng là phải đi thi. Thi trượt thì trở thành một ông chồng khác, bất đắc chí, gàn dở. Thi đỗ thì bà vợ có thể trở thành nạn nhân của tính thích vinh hoa. Bao nhiêu truyện trong dân gian Việt Nam đã mô tả rằng nếu ông chồng mà không thành đạt thì bà vợ phải gánh một anh chồng gàn dở và bất đắc chí, nếu mà đỗ đạt thì bà vợ có một ông chồng chuẩn bị lấy công chúa... Nền văn học của chúng ta phản ánh cái trạng thái tinh thần ấy từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam chưa có, những chuyện "Tống Trân, Cúc Hoa", "Lưu Bình, Dương Lễ"... có từ lâu rồi chứ đâu phải bây giờ mới có. Cho nên khuyết tật của hệ thống chính trị hiện đại của chúng ta là không phát hiện ra nhược điểm ấy của dân tộc để mà hạn chế chứ không phải họ tạo ra thói xấu của dân tộc chúng ta.

Vì vậy, tôi rất ngạc nhiên khi thấy xã hội cứ đổ bừa lên đầu mấy ông Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo. Đấy là trạng thái đánh bùn sang ao, là đổ thừa, đấy là khuyết tật của nền văn hoá Việt Nam, của dân tộc Việt Nam, háo danh, hư danh, thích bằng cấp. Hôm nay tôi có một vị khách đến chơi, ông viết một quyển sách gọi là "Hành trang vào đời". Ông tặng tôi một quyển và tôi vừa mới giở xem mục lục quyển sách. Quả thật quyển sách ấy cũng có nhiều thứ, nào là mục ăn uống thế nào, giữ sức khoẻ thế nào, học hành thế nào... Trong lời tựa của quyển sách, ông nói rằng sau thất bại trong việc khai thác 105 hecta đất ở Đồng Nai thì ông mới có thì giờ để viết quyển sách. Không ai phê phán một người thất bại trong mặt này rồi lại làm mặt kia cả, nhưng hành trang vào đời của thế hệ trẻ cần phải được quan niệm là hành trang để thành đạt chứ không nên nghĩ là hành trang để tồn tại. Nếu bày cách để tồn tại thì chẳng ai bày họ cũng vẫn tồn tại.

- Vậy chúng ta sẽ ra khỏi trạng thái đó bằng cách nào, thưa ông?

- Tôi đã viết quyển "Cải cách và sự Phát triển" trong đó cải cách giáo dục được xem là cuộc cải cách tạo ra sự đột phá có chất lượng cách mạng của đời sống phát triển Việt Nam. Nếu chúng ta muốn bay lên như là chương trình mà Vietnamnet đang làm thì phải hiểu rằng sự bay của Việt Nam là kết quả của sự bay của từng con người cụ thể của Việt Nam. Nếu nền giáo dục của chúng ta đủ tiên tiến để giúp mỗi người Việt có khả năng bay, có trí tuệ để bay, có cách thức để bay thì Việt Nam mới có thể bay được. Còn nếu không thì chúng ta không thể bay được một cách thực sự, chúng ta đành phải bay theo cách thống kê, bay theo cách thống kê nghĩa là chúng ta lại tạo ra thành tích và thành tích khi đó là kết quả của sự thống kê chứ không phải là kết quả của sự bay lên.

Sự bay lên ấy thể hiện ở chỗ nào? Sự bay lên ấy thể hiện ở chỗ hàng hoá của chúng ta phải có sức cạnh tranh. Chất lượng hàng hóa, giá trị sản phẩm, hình thức sản phẩm của chúng ta phải đặc biệt so với Trung Quốc. Chúng ta chỉ bay lên được nếu chúng ta có cái nhìn khác biệt, phù hợp với quy mô, kích thước và đặc điểm của Việt Nam. Bởi vì số phận tạo cho chúng ta một thực tế, đó là chúng ta sống cạnh nước CHND Trung Hoa. Chúng ta không bắt chước họ để bay lên được. Chúng ta không bắt chước Mỹ được bởi vì Mỹ quá xa, thậm chí quá cao, chúng ta định bay còn họ thì lơ lửng trên trời từ mấy thế kỷ rồi. Cho nên cần phải cụ thể hơn, cần phải chi tiết hơn, cần phải khoa học hơn.

Cần phải khẳng định rằng hạt nhân của chương trình Bay lên Việt Nam là giáo dục và đào tạo, bởi vì chúng ta có cải cách chính trị mấy đi nữa thì cũng không thể cất cánh được nếu nhân dân chúng ta vẫn là một nhân dân chậm phát triển về mặt văn hoá, chậm phát triển về mặt chính trị, chậm phát triển về mặt học thức. Chúng ta cần phải bay lên bằng cách tạo cho nhân dân chúng ta có khả năng bay, khả năng ấy được tạo ra bởi giáo dục và đào tạo. Tất nhiên, còn nhiều yếu tố khác nữa, ví dụ cải cách thể chế, cải cách các chính sách vĩ mô, cải cách văn hoá... Chúng ta không thể lấy lịch sử, không thể lấy quá khứ làm thước đo, làm tiêu chuẩn, làm cái huân chương đeo trên ngực. 

Người Trung Quốc tuy vậy cũng ít thích đeo huân chương. Chúng ta thích đeo huân chương, có lẽ chúng ta chịu ảnh hưởng của ai đó. Tôi cho rằng con người biết quý trọng lịch sử, con người tôn trọng thành tựu của quá khứ nhưng con người không nhất thiết phải bê quá khứ lên ngực để thay thế các giá trị hiện tại. Tất cả những cuộc cải cách mà tôi đã viết trong cuốn "Cải cách và sự Phát triển" chính là điều kiện cơ bản để xã hội Việt Nam bay lên. Nếu không có những điều ấy, đừng có hy vọng, chúng ta sẽ lại quay về với những thành tựu có chất lượng thống kê.

Săn người tài - chuyên môn chưa phải là tất cả

- Trong mươi năm lại đây, người ta thường nhắc rất nhiều đến thuật ngữ Head-hunting, nói một cách nôm na là săn tìm người tài, tìm mọi cách lôi kéo những người có năng lực về làm với mình. Là một doanh nhân, ông có thể chia sẻ kinh nghiệm trong lĩnh vực này?

- Câu hỏi rất hay. Head-hunting là một thuật ngữ để chỉ bộ phận tuyển dụng cán bộ, bộ phận nhân sự của tất cả các tập đoàn kinh tế ở trên thế giới. Nó đã trở thành một thuật ngữ phổ biến trong việc săn tìm nhân tài trên toàn thế giới chứ không phải chỉ Việt Nam. Ví dụ như bộ phận nhân sự của Ngân hàng HSBC được gọi là Head-hunting Department. Suy ra cho cùng, chúng ta đi làm để làm gì? Quan hệ bản chất giữa người lao động và công ty là tiền lương và sức lao động sáng tạo của người làm việc, đó là quan hệ trao đổi. Quan hệ ấy không bao giờ được nấp dưới bất kỳ danh nghĩa gì, dưới bất kỳ mỹ từ gì để che đậy bản chất cơ bản của nó. Cho nên, một người lao động muốn được quý trọng, muốn bán lao động của mình một cách đắt giá thì người lao động ấy phải là người lao động có giá trị sáng tạo.

Mỗi người lao động hãy chuẩn bị cho mình loại hàng hóa như vậy, loại năng lực như vậy. Không ai cấm các bạn được, không ai căn cản các bạn được. Tuy nhiên, tài năng của con người thường được phát hiện bởi người khác. Trong một quyển sách tôi đã viết "thiên tài là một thứ mà người sở hữu nó là người cuối cùng biết đến nó". Cho nên, tôi nghĩ rằng cái mà bạn nghĩ là tài năng của bạn thì chưa chắc là cái tôi cần. Cái tôi cần ở bạn có thể không phải là cái bạn nghĩ. Cho nên, tài năng của một người lao động là do người đó xác định, người đó chuẩn bị, nhưng giá trị và giá thương mại của nó là do người sử dụng lao động phát hiện. Đôi lúc hai cái ấy không trùng nhau, cho nên mới tạo ra một khái niệm thứ ba được gọi là sự may mắn. Nhưng các bạn cứ sống hồn nhiên, bạn cứ học hành một cách tích cực và thế nào cũng có một ai đó đủ tinh khôn để phát hiện ra cái giá trị mà các bạn có.

Những người như tôi chẳng hạn, trong cuộc sống không hiếm gì, nếu tôi nói rằng những người như tôi hiếm lắm thì có nghĩa là tôi không trung thực và nhân hậu. Biết bao con người sống rất thành công mà có cần đến tôi đâu. Biết đâu Thủ tướng phát hiện ra tài năng của bạn thì sao. Cho nên, bạn cứ mạnh dạn chuẩn bị cho mình, số phận sẽ dẫn bạn đến với một người nào đó có đủ tài hoa để phát hiện ra và biết sử dụng tài năng thật của bạn. Bạn phải tin như thế. Còn nếu như aimuốn làm cho tôi thì cứ đến và tôi phải nói với các bạn là tôi không bao giờ khắt khe một cách thái quá đối với người lao động xét về phương diện kinh nghiệm nghề nghiệp khi mới ra trường. Bởi vì năng lực nghề nghiệp của những người mới ra trường là chưa đủ để làm việc. Ít nhất phải qua ba năm, tức là phải có ba năm đầu tư vào con người thì người đó mới bắt đầu làm ra các giá trị thương mại.

Tôi không khắt khe về chuyên môn, nhưng tôi cực kỳ khắt khe về sự lương thiện. Nếu một người nào đã trót không lương thiện thì không qua mặt tôi được. Tôi không bao giờ tiếp nhận người không lương thiện, nếu cấp dưới của tôi có nhầm lẫn thì tôi cũng tìm cách loại bỏ. Lương thiện là phẩm chất quan trọng nhất để tôi chọn hay không chọn một cán bộ. Nếu có một người được việc nhưng không lương thiện thì người đó không phát triển được ở chỗ tôi. Ở chỗ tôi, tăng lương có nghĩa là tăng địa vị, tức là người đó phải điều khiển được một nhóm lao động, gọi là team leader. Để trở thành một team leader thì phải có các phẩm hạnh, mà phẩm hạnh quan trọng nhất là sống với mọi người được, tập hợp mọi người được, lao động cùng với mọi người được và chia sẻ cùng với mọi người được. Đối với phẩm hạnh tôi khắt khe, còn khả năng thì tôi phải nói rõ là chúng tôi buộc phải đào tạo, buộc phải đầu tư để cung cấp các điều kiện phát triển năng lực.

Tôi không khắt khe về chuyên môn mà tôi khắt khe về phẩm hạnh vì tôi biết ai đi xa được, ai không đi xa được. Tất cả những người mà tôi đã từng đề bạt lên trưởng phòng, phó phòng, giám đốc, phó giám đốc, khi họ không còn làm việc cho tôi nữa họ giữ địa vị rất cao trong đời sống kinh tế của đất nước.

Trợ lý của tôi trước kia bây giờ là tổng giám đốc Ngân hàng ANZ Việt Nam, có người từng giữ vị trí tổng giám đốc Công ty chứng khoán Sài Gòn, có cả những người bây giờ làm việc cho Baker & McKenzie, White & Case... Tôi không giữ khi họ có đủ tài năng để có thể tìm kiếm những chân trời rộng hơn tôi, tôi luôn luôn trân trọng điều ấy và tự hào về điều ấy. Tôi không phải là người ích kỷ tìm cách để giữ cán bộ trong vòng tay của mình, mặc dù vòng tay của mình đã bắt đầu hẹp và ngắn so với kích thước thật của họ. Vì thế, người của tôi rất có uy tín trong thị trường lao động Việt Nam. Tất cả những luật sư đã làm việc với tôi ba năm khi ra đi đều xin giấy xác nhận tư cách đạo đức tốt, năng lực tốt. Đó là một chứng chỉ có lợi để tìm kiếm không chỉ việc làm mà là địa vị trong các công ty lớn.

Chuyên môn không phải là tất cả sự hấp dẫn của con người. Giá trị văn hoá, hiểu biết văn hoá, sự duyên dáng trong hành vi cũng như ứng xử của các bạn chiếm vào khoảng 50% giá trị thương mại của các bạn. Trình độ chuyên môn chỉ có giá trị khoảng 15-20% khi các bạn tìm công việc thôi. Sức hấp dẫn của các bạn, sự duyên dáng của các bạn, tính chín chắn của các bạn, lòng tốt của các bạn là những đại lượng trên thực tế có giá trị thương mại đối với người lao động thực sự. Đấy là lời khuyên của một người đã có kinh nghiệm dày dặn trong đời sống thị trường Việt Nam, mà không phải chỉ Việt Nam, tôi còn là người có kinh nghiệm về thị trường lao động có lẽ trong phạm vi cả những nền kinh tế phát triển trên thế giới.

- Trân trọng cám ơn ông.

 

  • Phan Thế Hải (Thực hiện)
(0) Bình luận

Bài viết chưa có bình luận nào.

lên đầu trang