Tổ chức lại không gian kinh tế

14/05/2018 09:11

(kbchn) - Theo Nguyễn Trần Bạt, cải cách là những công việc mà hệ thống chính trị đưa ra để tổ chức lại không gian kinh tế xã hội dưới quyền kiểm soát của nhà nước. Chúng ta lãnh trách nhiệm là lãnh đạo nhà nước và xã hội một cách toàn diện cho nên chúng ta có mặt trong tất cả các giãy dụa cũng như nhảy múa của xã hội.

Người ta mổ xẻ những vấn đề về đầu tư, như đầu tư công chẳng hạn nó bị chi phối các cơ chế về lợi ích địa phương, lợi ích của ngành, lợi ích của cá nhân, của người cấp phát vốn. Tất nhiên nhóm lợi ích để hình thành những lực lượng chưa rõ ràng như anh nói, nhưng nhóm lợi ích ở sự hình thành linh hoạt thông qua các hiện tượng như vậy?

Nhà báo Phan Thế Hải trong một cuộc trao đổi với học giả Nguyễn Trần Bạt

- Đấy không phải là nhóm lợi ích. Nhóm lợi ích ấy thì các thành viên nó đảo ngũ nhanh lắm. Các nhóm lợi ích ấy không phải là chỗ dựa chính trị, thậm chí đôi lúc cũng không yên tâm khi sử dụng nó như những công cụ chính trị. Bởi nó nhiều mặt. Nó hai ba mặt và nó phản bội nhanh lắm, vì thế không có một nhà chính trị có kinh nghiệm nào dựa vào nhóm lợi ích theo nghĩa như thế. Hay nhóm lợi ích hình thành một cách chiến lược, một cách chiến thuật tùy theo từng giai đoạn hay tùy theo từng vấn đề có chất lượng chính trị. Tôi không tin có các nhóm lợi ích. Cắt tất cả các vòi đất đai, tài nguyên và tín dụng đi thì tất cả các nhóm lợi ích biến mất ngay lập tức.

- Có nghĩa là bản thân những mục tiêu mà hội nghị trung ương III đưa ra gần như là chung chung, chưa rõ ràng?

- Hiện nay Nghị quyết hội nghị trung ương III chưa đưa ra được, điều ấy có nghĩa là nội dung của nó chưa đủ chín để thành nghị quyết, hoặc nó chưa tạo ra được sự đồng thuận để tạo thành nghị quyết. Nói một số các khuyết tật định tính thì Hội nghị nói  là đủ, nhưng phân tích nó để trở thành một chiến lược định hướng cho sự phát triển giai đoạn sắp tới là chưa đủ. Những gì mà đã tiết lộ là hoàn toàn không đủ, tức là Đảng ta mới đạt được trạng thái là đưa được vấn đề nhưng mà chưa có ý kiến dứt khoát. Tất cả địa chỉ để con người chờ đợi trong điều kiện của nước chúng ta là Hội nghị trung ương, tôi không hạ thấp giá trị chính trị của các hội nghị trung ương, ý nghĩa cũng như sự mong đợi đối với hội nghị trung ương. Bởi vì nói chung đảng ta vẫn còn cầm quyền dài dài, vẫn giữ địa vị thống trị của nền chính trị này còn lâu nữa. Do đó sự sáng suốt của nó đều ảnh hướng tích cực hoặc tiêu cực đến đời sống của từng người một, vì thế hội nghị trung ương vẫn là một điểm thu hút sự quan tâm của chúng ta.

 Tôi rất quan tâm, quan tâm đến mức thấy rằng kể cả việc thảo luận đến mức đến đầu đến đũa thì đảng ta đang do dự. Cải cách doanh nghiệp nhà nước thì chỉ mới xác lập được cái gì không cần thì bán chứ chưa có định hướng. Tài sản ấy được bán bằng công nghệ nào, bán cho ai, bao giờ mua lại thì chưa bàn. Bán cho tư nhân thì môi trường vĩ mô có chất lượng chính sách để cho tư nhân phát triển để đủ năng lực quản trị những sản phẩm mà nhà nước thải ra ấy là chưa có.

Những con cá không sống được trong thùng nước mặn quẳng ra nhưng nó là loại cá nước mặn hay nước ngọt là hội nghị trung ương III chưa phân loại và chưa có cái thùng để chứa tất cả các con cá mà nhà nước thải ra. Hay nói cách khác là thân phận của những kẻ được quẳng ra và những kẻ được giữ lại đều không rõ ràng, bởi vì chưa xác lập được các tiêu chuẩn vĩ mô để cho con quẳng ra cũng sống được chứ không phải nó trở thành những xác chết kinh tế. Bởi vì những xác chết kinh tế mà nhà nước thải ra  nó sẽ bốc mùi, nó làm ô nhiễm cả môi trường của con được giữ lại nữa chứ không phải chỉ có con thải ra. Vấn đề là có một điểm chung trong tất cả những con giữ lại và con quẳng ra đó là người lao động. Đảng ta là người đại diện cho giai cấp công nhân và nhân dân lao động, tức là đại bộ phận nhân dân Việt Nam và đấy là sức mạnh chính trị của nó, mà chưa có lời giải cho đại bộ phận người lao động trong quá trình cải cách doanh nghiệp nhà nước thì không thể tiến hành cải cách được.

- Theo ông thì nội các mới này có nhân tố nào đáng đặt niềm tin không?

- Tôi không đặt niềm tin vào ai cả, bởi vì nội các cũng như ban bí thư, bộ chính trị, đó là một dung môi chính trị, và con người nào mà không hòa tan trong dung môi ấy thì đấy không phải là thành phần của dung môi ấy. Nó không có sức mạnh. Sức mạnh chính trị của một con người trong điều kiện xã hội của chúng ta là nó phải trở thành một phần tử của dung môi chính trị. Cho nên nếu kỳ vọng vào một người thì không. Có thể thích một người, có thể yêu một người, nhưng để kỳ vọng thì không. Kỳ vọng vẫn là sự thức tỉnh, sự xác lập các khuynh hướng của Đảng, và toàn bộ nghiên cứu chính trị mà chúng ta tiến hành trong giai đoạn này vẫn là nghiên cứu về vai trò của đảng đối với các tương lai phát triển, với các khuynh hướng phát triển. Khuynh hướng phát triển nào? Đài RFA có hỏi tôi là ông nghĩ thế nào, tôi nói chắc chắc những người Cộng sản Việt nam sẽ không hy sinh quyền lợi chính trị của mình vì bất kỳ loại quyền lợi gì. Cho nên toàn bộ quá trình cải cách là đi tìm một điểm cân bẳng hợp lý giữa quyền lợi chính trị và các quyền lợi khác. Cái điểm cân bằng ấy chưa được xác lập, và nếu có xác lập rồi thì các anh ấy cũng chưa thông báo, vì thế chúng ta cũng không rõ.

Bản chất của quá trình cải cách này là đi tìm một điểm hợp lý. Điểm hợp lý hiện nay chưa có công nghệ xác lập. Tôi lấy ví dụ, gần đây tôi có một bài đăng trên tờ báo Người Đại biểu Nhân dân về cải cách, tôi có nói rằng Thủ tướng không có tổng phổ trong khi chỉ huy, cho nên thủ tướng chịu nhiều sức ép, và buộc phải nhân nhượng vào từng thời điểm, và nó phá vỡ sự cân bằng vĩ mô do sức ép chứ không phải do ý thích riêng của Thủ tướng. Bởi vì chúng ta không phân biệt là trong khi chúng ta phân vùng kinh tế thì mỗi một vùng kinh tế là một vùng chính trị, bởi vì phải có đại diện trong Ban chấp hành Trung ương. Và do đó các tỉnh thi nhau có cảng, có khu công nghiệp ven biển, có khu thương mại cửa khẩu, có sân golf.

Không có một quy hoạch kinh tế vùng, ngành, không xác lập vai trò của chính phủ là tạo ra sự phát triển chiều sâu theo sự xúc tiến kinh tế ngành, và tạo ra sự cân đối vĩ mô trên cơ sở cân đối quy hoạch vùng. Tức là thủ tướng hoàn toàn là một người ra trận không có bản đồ tham mưu. Và đấy là cái vất vả của Thủ tướng nước CHXNCH Việt Nam. Họ hỏi tôi ai là người tạo ra cái đấy? Tôi trả lời người tạo ra, dự thảo cái đấy là bộ Kế hoạch đầu tư, và cái đấy phải được xác lập trên cơ sở của sự thống nhất chính trị trong các nhánh quyền lực của đảng và nhà nước. Và trên sự tham khảo đầy đủ ý kiến của xã hội để tạo ra sự đồng thuận, và thủ tướng ra trận với một bản tổng phổ rõ ràng, với một quyền lực rõ ràng. Nhưng vì không có một tổng phổ rõ ràng nên thủ tướng trở thành một người nhảy ngẫu hứng. Do đó những điệu thủ tướng nhảy hay hay dở là tùy thuộc tài năng của cá nhân thủ tướng, và xã hội chỉ biết chờ xem chứ không có cơ sở để đánh giá, do đó lời khen và tiếng chê đôi khi không có tiêu chuẩn gì cả.

Cần phải định nghĩa lại vĩ mô là gì, hiện nay chúng ta cứ nói là chúng ta mất cân đối vĩ mô, chúng ta có các chính sách vĩ mô, nhưng chính sách vĩ mô là gì thì không rõ. Anh ngân hàng bảo vĩ mô, anh tài chính cũng bảo vĩ mô, anh công thương cũng thế. Do đó từ ấy được lạm dụng một cách rất khó hiểu trong xã hội hiện đại này, trong thời điểm mà chúng ta sắp bước sang những năm thứ 20 của thế kỷ. Mọi cái đều không có định nghĩa.

- Như ông vừa nói, vấn đề cải cách doanh nghiệp nhà nước là mọi cái còn đang rất tù mù, nếu thế thì chúng ta phải bắt đầu từ đâu nếu như muốn cải cách khu vực doanh nghiệp nhà nước?

- Bắt đầu từ cải cách thể chế chính trị. Tôi có đưa ra một định nghĩa và sau này tôi có hỏi ý kiến bác Nguyễn Đình Hương. Tôi nói là dân chủ không phải là nhân dân thay thế đảng mà dân chủ là nhân dân có mặt trong những toan tính chính trị của Đảng. Nếu không xác lập một không gian chính trị rõ ràng thì không có điều kiện biên cho bất kỳ một bài toán có tính chất vĩ mô nào cả.

- Vậy cải cách thể chế là một vấn đề mà khi động đến cải cách phân cấp đầu tư hay thị trường tài chính thì cũng phải nói đến cải cách thể chế. Theo ông  phải làm thế nào mà không phải chờ cải cách thể chế xong rồi mới làm những cái cụ thể kia?

- Cải cách là gì, cải cách là những công việc mà hệ thống chính trị đưa ra để tổ chức lại không gian kinh tế xã hội dưới quyền kiểm soát của nhà nước ấy thì mới gọi là cải cách, còn để nó tự nhiên phát triển thì lại là chuyện khác. Chúng ta lãnh trách nhiệm là lãnh đạo nhà nước và xã hội một cách toàn diện cho nên chúng ta có mặt trong tất cả các giãy dụa cũng như nhảy múa của xã hội. Nếu chúng ta thừa nhận một mô hình nhà nước khác thì sẽ không có chuyện chúng ta trói mình vào đâu và xã hội không trói mình vào nhà nước. Nhà nước là đối tượng bị động, người ta nói nhà nước là của dân do dân vì dân là nói chữ thế thôi, xã hội nào đẻ ra nhà nước ấy. Nhà nước là sản phẩm bị động của xã hội, nó phản ánh ý chí chính trị của xã hội.

Vì chúng ta chọn mô hình nhà nước như một cái lồng bao trùm lên tất cả, nên mọi cái phải giải quyết thông qua nhà nước. Chứ nếu nhà nước không phải là một cái lồng mà là một đám mây có màu sắc khác nhau phụ thuộc vào thời tiết chính trị thì lại là chuyện khác. Sang năm đám mây chính trị trên bầu trời nước Mỹ nó khác, và nhìn kiểu ăn chơi nhảy múa của xã hội Mỹ sẽ khác. Tổng phổ làm cho tổ chức các điệu nhảy kinh tế chính trị xã hội nước Mỹ cũng khác, nó slow chứ không còn rock hay rap gì nữa. Chúng ta lại chọn một mô hình xã hội mà ở đấy nhà nước có mặt trong tất cả mọi khía cạnh. Nó có mặt đến mức là một đại biểu quốc hội nhà nước nói là không cần biểu tình, biểu tình là chống nhà nước. Người ta nhìn trường hợp ấy như một hiện tướng xấu của một con người, nhưng tôi thì thấy đấy là một hiện tượng của sự tháo khoán chính trị vô nguyên tắc.

- Nói về lịch sử từ thế kỷ thứ 18 như là Adam Smith, lúc bấy giờ trong một không gian xã hội tư bản bắt đầu trỗi dậy thì ông ấy đưa ra lý thuyết bàn tay vô hình. Tức là thị trường nhìn bàn tay vô hình tự động điều tiết các quan hệ xã hội, và các quan hệ kinh tế. Đến khủng hoảng 29-33 thì người ta nghĩ là thương mại toàn cầu tạo ra những công cụ không kiểm soát nổi, thì ông Keynes đưa ra một lý thuyết gọi là dưới bàn tay của nhà nước, đấy gần như hai thái cực khác nhau về lý thuyết quản lý?

- Thực ra đấy là cái cách của người Việt ta hiểu về Adam Smith và Keynes, tôi nghĩ là nó không đúng. Nó cũng giống như chuyện Mã Siêu nổi giận vác đao đánh Mã Viện. Adam Smith và Keynes là hai người ở hai đầu khác nhau của một thế kỷ kinh tế. Mã Siêu không đánh được Mã Viện. Từ Adam đến Keynes là phản ánh một trạng thái mới của kinh tế. Phải nói rằng động cơ của họ không đối lập, lý thuyết của họ không đối lập mà có chất lượng kế thừa rất rõ. Bởi vì ngay cả nhà nước thời kỳ Adam Smith cũng chưa phát triển đến mức có thể giữ vai trò trong đời sống kinh tế, chứ không phải chỉ có kinh tế ở quy mô thấp thì không cần đến nhà nước. Bây giờ thì tất cả các nhà nước không đủ năng lực để quản trị nền kinh tế có chất lượng tri thức.

Nhà nước bao giờ cũng lạc hậu hơn so với đời sống, cho nên xác lập vai trò nhà nước là phải tính đến độ trễ của trí tuệ của các nhà nước so với phát triển, bởi vì nó buộc phải chạy theo thực tiễn. Một vài nhà khoa học thấy được tai họa của các sản phẩm phái sinh của thị trường tài chính, nhưng nhà nước của tất cả các quốc gia đều không đủ năng lực để quản trị một sự đột biến như vậy của một nền kinh tế. Nhà nước nào cũng có một độ trễ về trí tuệ so với đời sống xã hội. Cho nên nói dân trí thấp là sai. Dân trí bao giờ cũng cao hơn trí tuệ nhà nước, nhà nước luôn luôn phải chạy theo xã hội để tìm cách thích nghi với nó, và để quản trị nó. Nhà nước dân chủ là nhà nước có thể thay thế mọi nhân vật, hay tìm kiếm những nhân vật có đủ trí tuệ để quản trị trạng thái trí tuệ của đời sống xã hội. Không có cái gọi là quy hoạch cán bộ nhà nước, bởi vì không ai có thể quy hoạch trí tuệ con người được.

Bây giờ mới thấy vai trò của nhà nước là một câu nói sai. Còn nhà nước mới thấy vai trò của mình trong đời sống là một câu nói sai nữa. Adam Smith không nói thế, keynes cũng không nói thế. Chúng ta buộc phải nói tiếng nói của mình là bất kỳ nhà nước nào ở mọi thời đại cũng đều lạc hậu hơn trí tuệ xã hội.

Cảm ơn ông!

Phan Thế Hải (Thực hiện)

(0) Bình luận

Bài viết chưa có bình luận nào.

lên đầu trang