Trả lại tự chủ cho giáo dục

04/05/2018 07:48

(kbchn) - Trong bài trước chúng ta đã nói đến về vai trò của nguồn nhân lực cho công cuộc hội nhập. Sự bất cập của nguồn nhân lực bắt đầu bằng sự bất cập của ngành giáo dục. Sự bất cập của giáo dục chịu ảnh hưởng của các yếu tố văn hóa và chính trị. Vậy cải cách nền giáo dục thế nào? bắt đầu từ đâu? Đâu là mục tiêu của cuộc cải cách?

Cải cách giáo dục -  công việc của cả hệ thống chính trị

Nhà báo Phan Thế Hải trao đổi với học giả Nguyễn Trần Bạt

- Nếu nói vắn tắt về những vấn đề giáo dục cần phải làm trong giai đoạn này, ông có thể cho biết những điều ấy là gì?

- Trước hết là cần phải biến cải cách giáo dục trở thành một chương trình hành động của toàn bộ hệ thống chính trị và người đứng đầu hệ thống chính trị phải là người chịu trách nhiệm, phải là người tổ chức, phải là người quan tâm nhất đến cải cách giáo dục. Nhân dân sẽ ùa theo dấu hiệu tiêu biểu của nhà cầm quyền. Bây giờ có thể là Tổng Bí thư, hoặc Thủ tướng, tôi không biết là trong Đảng phân công ai nhưng không phải ở mức Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo. Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ đóng vai trò người điều hành chương trình cải cách giáo dục và đào tạo mà thôi. Tôi chưa bao giờ nghĩ rằng vấn đề giáo dục và đào tạo Việt Nam có thể được giải quyết bằng các hoạt động của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo. Chưa bao giờ trong đầu tôi có ý nghĩ rằng Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo quan trọng và có ảnh hưởng quyết định đến nền giáo dục và đào tạo. Điều ấy không chỉ đúng ở Việt Nam, ở Mỹ cũng thế. Một Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo không tạo ra được ảnh hưởng có chất lượng cách mạng đối với một nền giáo dục còn chậm phát triển như của chúng ta.  Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ là tham mưu trưởng chứ không phải là tư lệnh của toàn bộ chiến dịch hệ trọng như thế này đối với tương lai của đất nước.

Khi quan sát những hành động của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo gần đây, phải nói thật là tôi buồn nhiều hơn là vui. Chọn tiêu cực trong ngành giáo dục và đào tạo làm mục tiêu tấn công số một là kết quả của sự nhận thức không đầy đủ nhược điểm của ngành giáo dục Việt Nam. Nhược điểm của ngành giáo dục Việt Nam đầu tiên là nhược điểm văn hóa, thứ hai là nhược điểm chính trị, thứ ba mới đến nhược điểm tổ chức và đào tạo. Đánh vào đấy là đánh vào tính sĩ diện của cả xã hội chúng ta. Tất cả những người hoan nghênh câu chuyện ấy trên miệng thì rất nhiều nhưng trên thực tế chỉ có hai thầy, thầy Hoàng ở Nghệ An và thầy Khoa ở Hà Tây. Chúng ta không có người anh hùng nào trong cuộc chiến tranh vĩ đại chống lại sự trì trệ của nền giáo dục Việt Nam ngoài hai thầy. Thầy Hoàng ở trong kia thì cũng phải chịu một hình thức kỷ luật giơ cao đánh khẽ. Địa phương cũng không dám đánh nặng nhưng không thể không đánh vì thầy đã bật mí toàn bộ bức tranh thật. Các địa phương khác cũng hoan hô sự đánh ấy vì cái bí mật ấy là bí mật phổ biến đến mức mà mọi ngóc ngách của xã hội Việt Nam đều có. Tôi có nói với anh em ở đây rằng toàn bộ xã hội của chúng ta đang mộng du trong những giá trị giả tạo của nền giáo dục. Tất cả lớp trẻ của chúng ta đang mộng du trên nóc nhà, nếu mà thức tỉnh ngay lập tức là họ sẽ lộn cổ xuống, họ sẽ tin vào cái gì, họ sẽ dựa vào đâu, hy vọng vào đâu, họ được an ủi bởi cái gì. Với người chết thì người ta phải đốt tiền âm phủ, còn với người dốt thì phải tạo cho họ cái bằng để họ vợi cái nỗi buồn về sự dốt của mình. Đấy chính là một vũ khí có chất lượng tự vệ về mặt tinh thần của con người trong một xã hội không phát triển. Đánh vào cái đấy là tước nốt cái bánh vẽ tinh thần mà người ta cần có. Đối với tôi, tôi xem đấy là một việc phải làm một cách từ tốn, cẩn thận và phải rất kiên nhẫn.

Cải cách giáo dục là phải cải cách từ cốt lõi của nó. Cái khu vực có thể cải cách ngay là thể chế. Anh có dám tiến công vào thể chế đâu bởi vì Bộ trưởng làm gì có quyền tiến công vào thể chế. Hơn nữa còn phải tiến công vào lịch sử. Những người như anh Vương Trí Nhàn, anh Lại Nguyên Ân và một số người nữa bắt đầu viết những quyển sách nói về thói xấu của người Việt. Lác đác trong xã hội đã có người ý thức được sự hủ lậu nặng nề của nền văn hóa Việt Nam và phải nói thẳng là các tác hại của nó là có thật. Sớm hay muộn thì cuộc tiến công ấy cũng phải tiến hành vì nếu không tiến công vào những mặt lạc hậu của văn hóa Việt Nam thì mọi cố gắng là vô ích, và chúng ta không thể bay lên được. Nếu chọn cuộc cải cách giáo dục làm mặt trận trung tâm, làm Điện Biên Phủ của cuộc hành hương đến sự hợp lý của dân tộc chúng ta, đến sự phát triển, đến sự bay lên thì phải bắt đầu tấn công một cách hệ thống, một cách khôn ngoan vào quá trình này.

Tôi đã xem nhiều bài của các giáo sư, của các nhà khoa học của chúng ta, không ai bảo ai, mọi người đều dừng trước một giới hạn. Giới hạn đó là không ý thức được sự nặng nề của hiệu ứng dính, hiệu ứng hút của lịch sử đối với toàn bộ tiến trình cải cách và phát triển. Biết bao nhiêu con người có bằng giả, có những anh cùng học tại chức với tôi, sau mấy năm không gặp lại, một hôm thấy giới thiệu trên tivi là giáo sư, tiến sĩ, mà tôi không hiểu họ làm tiến sĩ lúc nào. Chúng ta có một nền giáo dục chưa trung thực, cung cấp những bằng chứng giáo dục chưa trung thực như là một đòi hỏi cả chính trị lẫn văn hoá. Và đấy là số đông, làm sao chống lại được số đông. Khi chúng ta chống lại số đông thì được hiểu như là chống lại nhân dân. Vấn đề đặt ra là không được để khuyết tật trở thành số đông, trở thành nhân dân, khi nó đã trở thành nhân dân thì chơi với nó phải rất cẩn thận, không đùa được.

- Ông nói rằng phải bắt đầu cải cách từ thể chế, xin ông nói rõ hơn cần phải cải cách thể chế như thế nào?

- Thể chế có mặt trong mọi chuyện. Ví dụ phải trả lại tự chủ cho giáo dục. Không được phép lãng phí thời gian của học sinh, sinh viên bằng cách dạy những thứ mà trong thực tế họ không cần. Cần phải phân biệt cái mình cần, cái họ cần và cái cuộc đời cần, Toàn bộ trí tuệ nằm ở chỗ tạo ra được sự cân đối giữa những yếu tố đó, Cần làm cho họ tự chủ để cho họ tương thích với đời sống quốc tế, làm cho họ không trở thành những kẻ lố bịch và ngớ ngẩn trong đời sống hội nhập.

Tôi có một anh bạn đã từng là Vụ trưởng một vụ ở một cơ quan cấp Bộ. Khi anh ta với tôi cùng làm ở một cơ quan, anh ta được cử đi Pháp học, nhưng khi bảo thi tiếng Pháp đi thì anh ta không thi. Anh ta bảo tại sao người Pháp không học tiếng Việt mà mình lại phải học tiếng Pháp. Một tiến sĩ mà cũng nói như vậy đấy. Không phải chỉ những người bình dân mới ngớ ngẩn đâu, kể cả những người được đào tạo cẩn thận cũng ngớ ngẩn, nhiều sự ngớ ngẩn không phải do đào tạo mà là do giáo dục. Chúng ta không thể giải quyết vấn đề xã hội, vấn đề phát triển được nếu chỉ giải quyết vấn đề đào tạo mà không giải quyết vấn đề giáo dục. Giáo dục và đào tạo là hai vấn đề khác nhau. Bộ của chúng ta là Bộ Giáo dục và Đào tạo nếu chỉ quan tâm đến đào tạo mà không ý thức được vai trò và sứ mệnh của sự nghiệp giáo dục thì thật là nguy hiểm.

Nói chuyện với sinh viên các trường đại học tôi thấy rất đau khổ. Khi nói chuyện với sinh viên trường Luật, tôi bảo họ rằng: phải nói thật với các bạn là tôi rất khổ tâm khi thấy các bạn là sinh viên năm thứ ba, thứ tư rồi mà nhiều bạn còn nói ngọng, nhiều bạn còn nói thổ ngữ. Các bạn là luật sư tương lai, trong thời kỳ hội nhập này, các bạn sẽ là những người giúp nhân dân chúng ta hội nhập về kinh tế thì các bạn không thể nói bằng thổ ngữ được, thậm chí các bạn không thể chỉ nói bằng tiếng Việt. Bộ Giáo dục và Đào tạo của chúng ta đào tạo đến mức tiến sĩ mà còn nói những câu ngớ ngẩn bởi vì sự vắng bóng của giáo dục trong quá trình đào tạo. Nếu nhân dân chúng ta không có một nền giáo dục tự nhiên và hiện đại, nhân dân chúng ta không có một nền đào tạo tốt thì chúng ta không thể phát triển được, bởi vì người lao động Việt Nam không bán sức lao động của mình một cách có giá cho ai được.

- Ông vừa nói rằng phải trả lại tự chủ cho giáo dục. Ông có thể nói một cách cụ thể hơn?

- Trả lại tự chủ cho giáo dục có nghĩa là giáo dục con người để tạo ra con người tự do, nếu không thì không cạnh tranh được, không cất cánh bay lên được. Vì sao? Bởi vì nếu chúng ta định cất cánh với cái tự do hạn hẹp thì chúng ta chỉ có thể cất cánh trong cái giai đoạn mà thế giới không có tự do. Khi cả châu Á không có tự do thì người Nhật tự do và thế là người Nhật có thể bay bổng. Còn bây giờ cả thế giới tự do, chúng ta muốn bay chúng ta phải tự do hơn thế giới. Các nước càng chậm phát triển thì số gia bổ sung của tự do càng phải lớn hơn mới có thể cất cánh được

Muốn bay lên phải thoát khỏi sự ràng buộc của quá khứ

- Ông có nhắc đến những khuyết điểm chính trị, theo ông khuyết điểm nào là quan trọng nhất?

- Tôi nói đến những hạn chế của hệ thống chính trị là muốn nói đến những hạn chế bị ràng buộc bởi các điều kiện lịch sử của hệ thống chính trị chứ tôi không nói đến khuyết điểm của hệ thống chính trị. Đó là điều cần phải làm rõ. Chúng ta để quá khứ lãnh đạo hiện tại và tương lai, quá khứ cho phép chúng ta tiến bước nào thì chúng ta đi theo bước ấy. Đấy là khuyết điểm lớn nhất, khuyết điểm gốc của mọi khuyết điểm. Chữa được khuyết điểm này thì mọi khuyết điểm khác tự nhiên biến mất. Một người đau dạ dày, mặt nhăn nhó sẽ khiến cho người khác nghĩ rằng anh ta cáu bẳn, anh ta khó tính, anh ta kiêu ngạo, tùy thuộc vào người quan sát. Nhưng nếu chữa khỏi bệnh đau dạ dày thì anh ta sẽ trở nên bình thường như những người khác. Khi đó, tất cả các bình luận có tính chất dẫn suất do sự quan sát khác nhau của nhiều đối tượng sẽ biến mất cùng một lúc. Chúng ta không được để quá khứ lãnh đạo chúng ta. Như tôi đã nói, các nhà lãnh đạo của chúng ta, những nhà chính trị cấp tiến của chúng ta đang tìm cách để thoát ra khỏi quá khứ, cho nên, cần phải cảm thông và hỗ trợ họ về mặt chính trị. Nhưng nếu chúng ta vẫn cứ tiếp tục duy trì cái trạng thái để quá khứ lãnh đạo thì chúng ta không thể bay lên được.Tôi muốn nhắc lại rằng quá khứ không chỉ bao hàm ỹ nghĩa chính trị, nó bao hàm tất cả các ý nghĩa, Quá khứ không phải là một giai đoạn mà nó bao gồm tất cả các giai đoạn.

- Nhiều người nói rằng nước Mỹ đang gây nghiện cho Việt Nam. Thứ nhất là những người thành đạt thì muốn gửi con sang Mỹ để học, để đào tạo, thứ hai, những người có tiền thì thích mua sắm sản phẩm của Mỹ thứ ba là những nhà khoa học cũng muốn theo tiêu chuẩn của Mỹ. Quan điểm của ông về vấn đề này như thế nào?

- Tôi cho rằng nhận định đó sai. Nước Mỹ là một ví dụ về sự thành đạt. Nếu anh về quê sẽ thấy mọi phụ huynh ở làng anh đều bảo con mình phấn đấu để trở thành nhà báo có tiếng như anh. Thế giới là một cái làng lớn hơn. Những người thành công, những đất nước thành công như nước Mỹ thì người ta thích. Phản ứng tâm lý ấy cũng giống hệt như việc bố mẹ của những đứa trẻ thích con mình phấn đấu như nhà báo Phan Thế Hải. Đó là chuyện bình thường. Nhưng lý do người ta bắt chước Hoa Kỳ không hàm chứa cái ý nghĩ như anh nói. Tiêu chuẩn Mỹ là tiêu chuẩn phổ biến toàn cầu. Đồng Đô la là đồng tiền toàn cầu. Đã có thời kỳ người Việt hồi hộp về sự thắng thế của đồng Euro để dần dần làm cho Việt Nam thoát khỏi ảnh hưởng của vùng kinh tế của đồng đô la. Nhưng trên thực tế Châu Âu chưa tạo ra được nền kinh tế của đồng Euro mà nền kinh tế của đồng Đô la vẫn là nền kinh tế khống chế.

Việc thừa nhận các tiêu chuẩn Hoa Kỳ và theo Hoa Kỳ là hai việc khác nhau. Cho nên, tuyệt đối không được nhầm lẫn giữa việc thừa nhận các tiêu chuẩn Hoa kỳ kế cả tiêu chuẩn văn hoá như là sự theo Mỹ hoặc thân Mỹ, vì chính trị hoá ý thích của con người là một tội lỗi của chính trị, là khuyết tật có chất lượng trí tuệ của nhà chính trị. Thanh niên thích hát nhạc đồng quê, nhạc pop, nhạc rock... nhưng không có nghĩa là họ thân Mỹ và theo Mỹ. Nếu như lại có chiến tranh giữa Việt Nam và Hoa Kỳ thì tôi tin rằng những đứa trẻ hát nhạc rock vẫn đi bộ đội. Không bao giờ được nhầm lẫn giữa ý thích của nhân dân về một giá trị văn hoá với sự liên kết của nó về mặt chính trị. Sự cảnh giác chính trị là cần thiết nhưng nếu nhận thức sai sẽ làm hạn chế và ngăn chặn rất nhiều không gian phát triển.

- Nhiều người có ý nghĩ rằng việc Việt Nam gia nhập WTO giống như là một chiếc máy bay đã cất cánh và đang bắt đầu bay lên. Ông có nghĩ vậy không?

- Tôi không nghĩ vậy. Việt Nam có vé để vào sân bay, còn bay thì chưa. Thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam mới có 600-700 USD thì không thể bay được. Khi các toà nhà đã lên đến 60-70 tầng rồi thì năng lực bay ở mức vài trăm mét không phải là sự bay mà đôi khi là sự liều lĩnh. Bay là gì? Bay là anh vượt lên trên một độ cao mà ở đấy không vướng tất cả những thực thể thông thường. Tất nhiên bay thì có thể bay cao và bay thấp nhưng bay là một khái niệm có một giới hạn tối thiểu. Chúng ta chưa đủ  năng lực vượt qua giới hạn tối thiểu để bay.

- Trân trọng cám ơn ông.

  • PTH (Thực hiện)
(0) Bình luận

Bài viết chưa có bình luận nào.

lên đầu trang